لیلا اکبری

ضرورت افزایش عملکرد و­کیفیت گندم، تحمل به تنش‌های زیستی و غیرزیستی، سازگاری با تغییرات آب و هوایی و نیزافزایش جمعیت جهان، نیاز به به­نژادی گندم از طریق اجداد وحشی آن از جمله گندم امر (Triticum turgidum   .dicoccoides) را افزایش داده است. توانایی گندم امر در ایجاد عملکرد بالا در خاک های ضعیف و مقاومت به بیماری و تحمل به تنش خشکی و گرما، آن را به‌عنوان گونه­ای مهم و دارای مخزن ژنی بسیارغنی مورد توجه قرار داده است. در تحقیق حاضر، به­­منظور بررسی تنوع ژنتیکی ژرم­پلاسم گندم امر ازنظر ویژگی­های فنولوژیک، آگرومورفولوژیک و همچنین صفات کیفی دانه از جمله غلظت آهن، روی و پروتئین محلول دانه، 150 ژنوتیپ گندم امر با منشا کشورهای مختلف (ایران، سوریه، ترکیه، لبنان، عراق و فلسطین اشغالی) در قالب طرح آلفا لاتیس با دو تکرار در سال زراعی 1402-1401 درشرایط دیم و آبیاری تکمیلی در مزرعه تحقیقاتی پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه رازی، مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج حاصل از تجزیه واریانس مرکب نشان داد اثر محیط برای کلیه­ی صفات اندازه­گیری شده به­جز طول سنبله و طول پدانکل، اثر ژنوتیپ برای تمامی صفات به­جزشاخص کلروفیل برگ و اثر متقابل ژنوتیپ × محیط برای تمامی صفات به­جز شاخص کلروفیل برگ و روز تا سنبله دهی معنی­دار بود. بیشترین میزان وراثت پذیری عمومی (86/0) برای صفت ارتفاع بوته در شرایط دیم حاصل شد که می­تواند بیانگر احتمال انتخاب موفقیت آمیز برای این صفت باشد. بر اساس نتایج تجزیه همبستگی فنوتیپی و ژنوتیپی در هر دو شرایط مورد بررسی، ارتفاع بوته با طول سنبله و تعداد دانه در سنبله و همچنین طول سنبله با تعداد دانه در سنبله و طول پدانکل همبستگی مثبت و معنی­داری داشت. در هر دو شرایط بین صفات محتوای آهن و روی دانه، همبستگی مثبت و معنی داری مشاهده شد و به­احتمال زیاد می­توان این دو صفت را همزمان باهم افزایش داد. در شرایط آبیاری تکمیلی، بین محتوای روی و پروتئین محلول دانه همبستگی منفی و معنی داری مشاهده شد. تجزیه­ی خوشه­ای به­روش UPGMA و WARD براساس صفات اندازه­گیری شده و با توجه به نتایج F کاذب، ژنوتیپ های گندم امر را در شرایط دیم به چهار گروه و در شرایط آبیاری تکمیلی به دو گروه تقسیم نمود.    واژه­های کلیدی: تنوع ژنتیکی، شاخص­های تحمل خشکی، صفات فنولوژیک، صفات کیفی دانه، صفات مورفولوژیک، گندم امر   

چکیده اثرات مفید امگا 3، لیگنان­ها (استروژن­های گیاهی) و فیتواسترول­های موجود در دانه­های روغنی مختلف در بیماری­های قلبی عروقی، آرتریت روماتوئید، چاقی، دیابت، سرطان و فشار خون بالا به دلیل خاصیت آنتی اکسیدانی و ضد التهابی آنها به اثبات رسیده­است. همچنین دانه­های روغنی در سرتاسر جهان رشد می­کنند و از محصولات مهم اقتصادی محسوب می­شوند. اخیراً دانه‌های روغنی به­دلیل داشتن مواد مغذی گیاهی که فواید سلامتی مختلفی به­ویژه در پیشگیری و درمان بسیاری از بیماری‌های غیرواگیر دارند بسیار مورد توجه قرار گرفته­اند. چیا (Salvia hispanica L ) گیاهی علفی متعلق به خانواده Lamiaceae است. چیا گیاهی­ دانه روغنی­است که غنی از اسید چرب امگا 3، پروتئین با کیفیت بالا، مقدار زیادی فیبر غذایی، مواد معدنی و ویتامین­ها می­باشد همچنین این گیاه حاوی طیف گسترده­ای از آنتی­اکسیدان­های پلی فنلی است که از روغن این گیاه در برابر اکسیداسیون شیمیایی و میکروبی محافظت می­کند. هدف از انجام این آزمایش که برای اولین باردر کشور انجام شده­است بهینه­سازی شرایط القای کالوس و ریزازدیادی گیاه چیا تحت غلظت­های مختلف تنظیم­کننده­های رشد و استفاده از ریزنمونه­های مختلف جهت ریزازدیادی گیاه چیا می­باشد. آزمایش القای کالوس با استفاده از سه ریزنمونه   شامل (هیپوکوتیل، کوتیلدون و برگ) و تنظیم­کننده رشد 2,4-D در غلظت­های 0، 5/0، 1، 5/1 و 2   میلی­گرم در لیتر به­همراه غلظت ثابت 1/0 از تنظیم­کننده رشد BAP به­صورت فاکتوریل و در قالب طرح کاملا تصادفی در سه تکرار انجام شد. نتایج این آزمایش نشان داد بهترین ترکیب جهت القای 100% کالوس در سطح 5/1 میلی­گرم در لیتر2,4-D به­همراه 1/0 میلی­گرم در لیترBAP و ریزنمونه هیپوکوتیل به­دست آمد.آزمایش باززایی مستقیم باپنج ریزنمونه شامل (جوانه انتهایی، کوتیلدون، هیپوکوتیل، برگ و گره) و BAP در هفت سطح شامل 0، 5/0، 1، 5/1، 2، 4 و 6 میلی­گرم در لیتر و به­صورت فاکتوریل و در قالب طرح کاملا تصادفی در سه تکرار انجام­شد. نتایج آزمایش باززایی مستقیم نشان داد که بیشترین درصد باززایی مستقیم 100% و بیشترین تعداد ساقه در ریزنمونه (21/8) درترکیب   تنظیم­کننده رشدBAP   در غلظت 2 میلی­گرم در لیتر و ریزنمونه جوانه انتهایی (shoot tip)   به­دست­آمد. آزمایش ریشه­زایی با تنظیم­کننده رشد IBA در سطوح 0، 1 و 2   میلی­گرم در لیتر در قالب طرح کاملا تصادفی در سه تکرار انجام شد. نتایج آزمایشات ریشه­زایی نشان داد که بیشترین درصد ریشه­زایی 100% و بیشترین تعداد ریشه (89/4)   با بیشترین طول ریشه (03/ 7 سانتی­متر) در تیمار شاهد و در محیط­کشتMS   فاقد تنظیم­کننده رشدIBA   به­دست­آمد. کلمات کلیدی: چیا، ریز­ازدیادی، کشت بافت، محیط کشت   

کلزاBrassica napus L. (Brassicaceae) ، یکی از مهم‌ترین گیاهان دانه روغنی در دنیا است. سنک بذر خوار کلزا Nysius cymoides (Spinola) (Hemiptera: Lygaeidae) یک حشره پلی­فاژ است که پوره­ها و حشرات بالغش با تغذیه از بذر کلزا عملکرد محصول را به شدت کاهش داده و خسارت اقتصادی به بار می­آورد. بنابراین کنترل شیمیایی به دلیل تاثیر سریع، یکی از بهترین راه­های مدیریت این آفت قلمداد می­شود. اما با در نظر گرفتن اهمیت سلامت غذایی و لزوم حفاظت محیط زیست بهتر است در این زمینه آفت­کش­های کم­خطر را جایگزین آفت­کش­های طیف وسیع نمود و یا از تلفیقی از راه­های کاربرد این ترکیبات بهره برد. علاوه بر این اختلاط حشره­کش­ها یک راهکار مفید در راستای به تعویق انداختن مقاومت آفات و کاهش هزینه‌ تولید است. لذا هدف از این پژوهش، ارزیابی کارایی استامی­پرید علیه سنک کلزا و مقایسه آن با مالاتیون بود که در ایران برای کنترل آفت مذکور استفاده می­شود. نتایج آموزن‌های زیست‌سنجی علیه حشرات بالغ در دو روش کاربرد در شرایط گلخانه نشان داد که قدرت حشره­کشی هر دو ترکیب به صورت محلول‌پاشی بیشتر از روش خاک‌کاربرد است. همچنین استامی‌پرید برای N. cymoides سمی­تر از مالاتیون بود. برهمکنش دو حشره­کش در تمام حالت­های تست شده آنتاگونیستی بود به جز حالتی که غلظت توصیه شده هر دو به نسبت حجمی برابر در خاک بکار رفت و نتیجه، یک برهمکنش افزایشی بود. همچنین در ادامه به بررسی دوام حشره‌کش‌ها به مدت 21 بعد از تیمار   با فواصل زمانی یک هفته­ای پرداخته شد. بر این اساس، تلفات ناشی از غلظت توصیه شده مالاتیون (RC) به روش محلول‌پاشی طی یک هفته­ از زمان تیمار بسیار افت کرد و از 100% به 07/16% رسید در صورتی­که استامی‌پرید بادوام­تر بود و تلفات ناشی از آن از 71/92% به 82/34% رسید. اما در روش خاک‌کاربرد، بر عکس، مالاتیون (RC) بسیار با دوام­تر بود و بعد از یک هفته همچنان 13/53 درصد از حشرات تیمار شده را از بین برد در حالی­که استامی‌پرید (RC) حتی طی 48 ساعت اول، فقط 71/60 درصد تلفات ایجاد کرد ولی از نظر دوام افت چندانی نداشت و پس از یک هفته 14/32 درصد تلفات ایجاد کرد. استامی‌پرید (2RC) خاک‌کاربرد و مالاتیون ?2 RC خاک­کاربرد+ مالاتیون ?2 RC محلول­پاشی هر دو کنترل موثر و دوام قابل قبولی داشتند که به تناوب می­توان آنها را بکار برد. بهترین تیمارهای ترکیب دو حشره­کش با در نظر گرفتن موثر بودن در کنترل آفت و به تعویق انداختن مقاومت آن و ایمنی محیط زیست در درجه اول مالاتیون RC خاک­کاربرد+استامی‌پرید RC خاک‌کاربرد و سپس مالاتیون ?2 RC   محلول‌پاشی+ استامی‌پرید ?2 RC   محلول‌پاشی بودند. بقایای دو ساعته، هفت و 14 روزه دو تیمار ذکر شده به ترتیب منجر به بیش از 78%، 41% و 12% تلفات در سنک کلزا شدند. بنابراین برای کنترل بهتر این آفت، می­توان از تیمارهای منتخب تکی و ترکیبی به تناوب استفاده کرد. نتایج این پژوهش می­تواند به بهبود روش کنترل شیمیایی سنک بذرخوار کلزا کمک کند.   

سنک کلزا، Nysius cymoides (spinola) (Hemiptera: Lygaeidae) ، یکی از آفات در سراسر جهان است که در حملات تهاجمی عملکرد محصول را به شدت کاهش می­دهد. درحال حاضر برای کنترل آن در ایران از حشره­کش­های طیف وسیع مانند ارگانوفسفات­ها استفاده می­شود که سبب به ­خطر انداختن امنیت غذایی انسان و برجا گذاشتن آلودگی­های زیست­محیطی می­گردد. از طرفی استفاده از مخلوط آفتکش­ها یکی از راهکارهایی است که نه تنها باعث کاهش مصرف آفتکش­ها می­شود، بلکه سبب به تاخیر انداختن مقاومت آفات به حشره­کش­ها و یا شکستن آن شود. بنابراین هدف از این پژوهش، بررسی کارایی حشره­کش جدید و کم­خطر اسپیروتترامات برای کنترل سنک کلزا و امکان استفاده همزمان آن با کلرپایریفوس، از طریق تلفیق دو روش­ کاربرد در دو غلظت توصیه شده (RC) و نصف آن در شرایط گلخانه بود. نتایج آزمون­های زیست­سنجی نشان داد که اسپروتترامات به­صورت محلول­پاشی سمی­تر از خاک­کاربرد و به­طور کلی در هر دو روش سمی­تر از کلرپایریفوس بود. در حالی که سمیت کلرپایریفوس در هر دو روش کاربرد مشابه بود. همچنین برهمکنش دو حشره­کش در تمام حالت­های ترکیبی، افزایشی تخمین زده شد به جز تیمار کلرپایریفوس ?2 RC خاک­کاربرد+ اسپیروتترامات ?2 RC محلول‌پاشی که آنتاگونیستی بود. در ادامه بررسی دوام بقایای حشره­کش­ها با فواصل یک هفته­ای از زمان کاربرد تا سه هفته بعد در تیمارهای مختلف نشان داد که کلرپایریفوس RC در تمام این مدت در هر دو روش با دوام­ترین تیمار در بین تیمارهای تکی بود. این در حالی بود که دوام تیمارهای مخلوط دو حشره­کش با هم برابر بود و طی این مدت از محدوده 22/87-100 درصد تلفات (بقایای دو ساعته) به 44/39-50 درصد (بقایای یک هفته­ای)، سپس به 78/17-78/27 درصد (بقایای دو هفته­ای) و در نهایت به سه تا هشت درصد (بقایای سه هفته­ای) رسید. از نظر ماندگاری، تفاوتی بین دو روش کاربرد کلرپایریفوس در طول سه هفته مشاهده نشد. درباره اسپیروتترامات، اثربخشی بقایای دو ساعته روش محلول‌پاشی بیشتر از روش خاک­کاربرد بود ولی در هفته اول تا سوم با هم برابر شد. نتایج آزمون­های دوام همچنین مشخص کرد که اسپیروتترامات در هر دو روش کاربرد سریعتر از کلرپایریفوس تجزیه می­شود. در نهایت با توجه به کارایی بالا   و دوام قابل قبول برای کنترل سنک کلزا تیمارهای کلرپایریفوس RC محلول‌پاشی و اسپیروتترامات 2RC خاک‌کاربرد از بین تیمارهای تکی انتخاب شدند که برای جلوگیری از بروز مقاومت، بهتر است به­طور متناوب استفاده شوند. از بین تیمارهای ترکیبی نیز با توجه به آلودگی کمتر برای محیط زیست، برهمکنش افزایشی و امکان برخورد بیشتر سنک­ها با حشره­کش، دو تیمار کلرپایریفوس ?2 RC خاک­کاربرد+ اسپیروتترامات RC خاک‌کاربرد و کلرپایریفوس ?2 RC محلول‌پاشی+ اسپیروتترامات ?2 RC خاک‌کاربرد مناسب­ترین هستند. این پژوهش به بهبود روش کنترل شیمیایی سنک بذرخوار کلزا کمک می­کند.

      چکیده جوانه زنی و سبز شدن یکی از مهمترین مراحل رشد گیاه زراعی است، لذا جوانه زنی مناسب در محدوده وسیعی از شرایط محیطی برای استقرارگیاهچه ضروری است. برای شناسایی ژنوتیپ­های متحمل به خشکی چندین معیار انتخاب شده است که یکی از آن­ها انتخاب ژنوتیپ­ها بر اساس شاخص­های تحمل به خشکی است که بر اساس آن ژنوتیپ­های مقاوم انتخاب می­شوند. در این تحقیق، 20 رقم جو ایرانی و 24 رقم جو اروپایی،   به منظور بررسی تحمل تنش شوری در مرحله جوانه زنی، در سه سطح شوری (100،   200 و 300 میلی مولار کلریدسدیم) و یک سطح شاهد (آب مقطر) در سه تکرار در آزمایش فاکتوریل براساس طرح کاملاً تصادفی بررسی گردیدند. برای بررسی ارقام مورد مطالعه از نظر حساسیت و مقاومت به تنش خشکی از شاخص‌های تنش، داده­های حاصل از اندازه­گیری سه صفت عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک و تعداد سنبله در متر مربع، بر پایه طرح بلوک­های کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه رازی در سال زراعی 99-1398در شرایط دیم   و آبیاری (در مراحل گلدهی و پر شدن دانه) مورد استفاده قرار گرفت. پارامترهای ژنتیکی صفات در هر دو شرایط اندازه­گیری شد. نتایج تجزیه واریانس صفات مرتبط با جوانه زنی نشان داد که اثر شوری، اثر رقم و اثر متقابل شوری× رقم در همه صفات معنی دار شد. با افزایش سطح شوری از 0 تا 300 میلی‌مولار، کلیه صفات و شاخص­ها به­جز میانگین زمان جوانه­­زنی کاهش یافت. درصد جوانه­زنی همبستگی مثبت و معنی­داری با طول کل گیاهچه، طول ساقه­چه، شاخص بنیه بذر، میانگین سرعت جوانه زنی و شاخص سرعت جوانه زنی داشت. تجزیه خوشه‌ای با استفاده از روش Ward بر اساس مربع فاصله اقلیدسی، ارقام مورد مطالعه براساس صفات اندازه گیری شده در آزمایش جوانه­زنی تحت سطوح مختلف شوری را به دو گروه تقسیم نمود. ارقام 25 (SIRIO)، 28 (SFERA)، 23 (PONENTE)، 38 (ALFEO)، 16(نصرت)، 4 (ماکوئی)، 19 (EXPLORA)، 32 (ALISEO)، 5 (زرجو)، 33 (NURE)، 36 (SCIROCCO)، 15 (سرارود)، 29 (ALIMINI)، 31 (VEGA)، 37 (TREBBIA)، 24(ALCE)، 30 (ALDEBARAN)، 10 (صحرا)، 13 (نیمروز)، 7 (جنوب)، 12 (یوسف)، 18 (COMETA)، 41 (انصار)، 8 (کارون) و 14 (ریحان) در مرحله جوانی­زنی از خصوصیات بهتری جهت تحمل تنش برخوردار بودند. نتایج تجزیه واریانس صفات زراعی   در دو محیط آبی و دیم حاکی از تفاوت معنی­دار ارقام جو مورد بررسی از لحاظ   صفات اندازه‏گیری شده بود. براساس نتایج حاصل از جدول مقایسه میانگین صفات، بیشترین مقدار عملکرد دانه در رقم 35 (AIACE) مشاهده شد. شاخص میانگین حسابی بهره­وری (MP)،   شاخص تحمل تنش (STI) و میانگین هندسی بهره­وری (GMP) با عملکرد دانه در هر دو شرایط دیم و آبیاری همبستگی داشتند. نتایج حاصل از تجزیه خوشه­ای براساس شاخص­های تحمل خشکی توسط روش UPGMA و براساس مربع فاصله اقلیدسی ارقام جو ایرانی و اروپایی به دو گروه تقسیم شدند. ارقام 35 (AIACE)، 39 (ZACINTO)، 44 (سرارود 1)، 37 (TREBBIA) و 25 (SIRIO) از لحاظ تمامی شاخص­ها به­جز عملکرد دانه در شرایط دیم دارای میانگین بالاتری بودند. گزینش بر اساس شاخص­­های مولفه اول و دوم ارقام 5 (زرجو)، 1 (فجر 30)، 33 (NURE)، 36 (SCIROCCO)، 15 (سرارود)، 12 (یوسف)، 41 (انصار)، 14 (ریحان)، 21 (MARTINO)‌ و 43 (محلی) با دارا بودن مقادیر بالای مولفه اول و مقادیر پایین مولفه دوم به­عنوات ارقام دارای تحمل بالاتری به خشکی معرفی نمود. برآورد متفاوتی از پارامترهای ژنتیکی صفات در محیط آبیاری و   دیم به­دست آمد. تعداد سنبله در متر مربع در هر دو شرایط دیم و آبی دارای درصد وراثت پذیری عمومی متوسط و بیشترین میانگین پیشرفت ژنتیکی بودند. ارقام 5 (زرجو)،   33 (NURE)، 36 (SCIROCCO)، 15 (سرارود)، 37 (TREBBIA)، 12 (یوسف)، 41 (انصار)، 14 (ریحان)، 37 (TREBBIA) و 25 (SIRIO) از تحمل به تنش شوری در مرحله جوانه­زنی و نیز تحمل به تنش خشکی در شرایط تنش خشکی برخوردار بودند. کلید واژگان: